TEORIA I PRAKTYKA

Daria Biechowska*, Tomasz Szafrański**

*Zakład Zdrowia Publicznego, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
** Wolskie Centrum Zdrowia Psychicznego

Polska należy do krajów o wysokim wskaźniku samobójstw. Dane statystyczne wskazują, że codziennie w naszym kraju odbiera sobie życie około 14 osób, a jedną z nich jest młody dorosły. Każdego tygodnia śmiercią samobójczą umiera 2 dzieci – w 2020 roku stwierdzono 107 samobójstw u osób poniżej 19 roku życia i 349 samobójstw w grupie wiekowej od 19 do 24 lat.

Od początku pandemii COVID-19 wyrażano zaniepokojenie dotyczące jej wpływu na zdrowie psychiczne populacji. Część ekspertów przewidywała „tsunami” różnego rodzaju zaburzeń psychicznych, jedną ze zgłaszanych obaw był skokowy wzrost wskaźników samobójstw. Na szczęście dane napływające z wielu krajów nie wskazują na niekorzystne zmiany trendów dotyczących zachowań samobójczych w pierwszych miesiącach pandemii[1]. Dzisiaj mamy możliwość zaprezentowania danych dotyczących samobójstw i prób samobójczych w Polsce w 2020 roku zgromadzonych przez Komendę Główną Policji[2]. Dla porównania z sytuacją przed pandemią dane z 2020 roku zestawiliśmy ze wskaźnikami samobójstw i prób samobójczych w latach 2017-2019.

W okresie pandemii COVID-19 w Polsce nie doszło do wzrostu liczby samobójstw. Wskaźniki samobójstw wśród kobiet i wśród mężczyzn utrzymują się na stałym poziomie (ryc. 1).

Nie wzrasta liczba samobójstw u dzieci i młodzieży (ani wśród dziewcząt, ani wśród chłopców – ryc. 2).

W 2020 roku zahamowaniu uległ wzrostowy trend wskaźnika dziewcząt podejmujących próby samobójcze (ryc. 3).

Poza tym, jeśli chodzi o osoby podejmujące próby samobójcze w przeliczeniu na 100 tys. obserwujemy utrzymujące się wskaźniki w zasadzie we wszystkich grupach wiekowych oraz wzrosty i spadki sezonowe.

Analizując samobójstwa popełnione w poszczególnych grupach wiekowych wśród kobiet (ryc.4) i mężczyzn (ryc. 5) w 2020 roku w porównaniu z latami 2017-2019 nie obserwujemy istotnego wzrostu w żadnej z analizowanych grup.

Także liczba samobójstw w kolejnych miesiącach kalendarzowych roku nie wykazuje istotnych zmian (w 2020 roku w porównaniu z okresem 2017-2019 obserwowano najniższe wskaźniki w miesiącach marzec-maj, a więc w czasie wprowadzenia pierwszych obostrzeń związanych z zapobieganiem transmisji koronawirusa – ryc. 6).

Zaniepokojenie wzbudziły dane ze stycznia bieżącego roku wskazujące na niewielki wzrost liczby dokonanych samobójstw. Jednakże dane z lutego i marca 2021 nie wskazują na dalsze wzrosty i nie przemawiają za zmianą trendu obserwowanego w latach ubiegłych (ryc. 7).

Dobre informacje wskazujące na brak wzrostu liczby samobójstw w czasie pandemii COVID-19 nie zmniejszają w żadnym stopniu wyzwania jakim jest prowadzenie wielokierunkowych działań profilaktycznych i redukcja liczby samobójstw w Polsce. W dniach 19-20.11.2020 w Łodzi obradował w tej sprawie II Kongres Suicydologiczny zatytułowany: PROFILAKTYKA SAMOBÓJSTW: OD NAUKI DO PRAKTYKI – W DOBIE PANDEMII. Zarówno ten, jak i poprzedni kongres (2018) zostały zorganizowane z inicjatywy ekspertów działających od 2016 roku w Zespole Roboczym ds. Prewencji Samobójstw i Depresji przy Radzie ds. Zdrowia Publicznego MZ. Dzięki dużej aktywności członków tego zespołu pracujących początkowo pod kierunkiem dr Iwony Koszewskiej, a następnie prof. Agnieszki Gmitrowicz w Narodowym Programie Zdrowia na lata 2021–2025 zapisano 10 działań nakierowanych na zapobieganie zachowaniom samobójczym[3]. Można mieć nadzieję, że ich realizacja przyczyni się do zmniejszenia liczby samobójstw w Polsce.

Samobójstwa w Polsce na tle Europy
Średni wskaźnik liczby samobójstw na 100 000 mieszkańców w krajach Unii Europejskiej wynosi 11, w Polsce wskaźnik ten wynosi około 13-14. Kraje UE z wysokimi wskaźnikami samobójstw to Węgry, Łotwa, Estonia (około 17-18), Słowenia (20). Najwyższy wskaźnik dotyczy Litwy – 26/100.000.
Jeśli chodzi o wskaźnik samobójstw u dzieci i młodzieży (na 100.000 osób w grupie wiekowej <19 lat), to sytuacja w Polsce jest zbliżona do takich krajów jak Holandia, Niemcy, Irlandia, Wielka Brytania, Belgia (wskaźniki około 4-5/100.000). Więcej samobójstw wśród nastolatków jest w Austrii, Czechach, Norwegii, Słowenii i Szwecji (wskaźniki 7-8/100.000). Najwyższe wskaźniki samobójstw w grupie wiekowej 15-19 lat (dane za 2018) dotyczyły Szwajcarii (9,1), Finlandii (10), Litwy (11,4) i Estonii (16,5) oraz Islandii (22,8).[4]

Autorzy są członkami Zespołu roboczego ds. prewencji samobójstw i depresji przy Radzie do spraw Zdrowia Publicznego, poglądy wyrażone w artykule nie są oficjalnym stanowiskiem tego Zespołu, ani instytucji, w których autorzy są zatrudnieni.


[1]Pirkis, J. I wsp. (2021). Suicide trends in the early months of the COVID-19 pandemic: an interrupted time-series analysis of preliminary data from 21 countries. The Lancet Psychiatry. https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(21)00091-2/fulltext 

[2]Prezentujemy dane za okres 2017-2020 dotyczące samobójstw i prób samobójczych w Polsce gromadzone przez Komendę Główną Policji. Od 2017 roku zmieniony został formularz KSIP 10 – rejestracja zgłoszenia zamachu samobójczego. Otrzymał on brzmienie KSIP 10 -zgłoszenie zamachu/zachowania samobójczego oraz rozszerzono zakres gromadzonych danych. Statystyka zamachów samobójczych generowana jest na podstawie danych wprowadzonych do KSIP bezpośrednio po wydarzeniu w momencie ustalenia, że doszło do zamachu samobójczego. Dodatkowo system zamraża te dane z miesięcznym opóźnieniem umożliwiając modyfikacje zapisu w przypadku ustalenia w późniejszym etapie postępowania, iż do zamachu samobójczego nie doszło.

[3] ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021–2025. Dz.U. Poz. 642 Warszawa, dnia 8 kwietnia 2021 r. https://dziennikustaw.gov.pl/D2021000064201.pdf

[4]https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00202/default/bar?lang=en