TEORIA I PRAKTYKA

|Monika Szymańska1, Elżbieta Kozak- Szkopek2, Jerzy Kołakowski3, Bartosz Błachucki4, Katarzyna Broczek2

1Szpital Kliniczny UCK WUM SKJD Warszawa, 2Klinika Geriatrii, Warszawski Uniwersytet Medyczny, 3Instytut Radioelektroniki i Technik Multimedialnych, Politechnika Warszawska, 4Zakład Opiekuńczo-Leczniczy im. Edmunda Bojanowskiego Sióstr Służebniczek NMP w Warszawie

Technologie informacyjno-komunikacyjne (Information and Communication Technologies ICTs) coraz częściej pomagają osobom starszym w codziennym funkcjonowaniu oraz w realizacji ich psychicznych potrzeb związanych z samodzielnością oraz komunikacją z bliskimi. Rozwój technologii oraz możliwości zastosowania rozwiązań technologicznych w opiece nad osobami starszymi wydają się niezwykle korzystne i długo oczekiwane przez opiekunów. Na ich zapotrzebowanie odpowiadają już niektóre firmy, dostarczając urządzenia pomagające monitorować stan zdrowia i lokalizację podopiecznych. Seniorom natomiast oferuje się pomoc w zakresie treningu pamięci albo wsparcia w codziennych czynnościach.

Dotychczas rozwiązania technologiczne w zakresie teleopieki i telemedycyny znalazły zastosowanie w następujących obszarach:
– bezpieczeństwo: monitorowanie środowiska, ochrona przed intruzami, lokalizacja, automatyka domowa, detekcja upadków;
– pomoc w codziennych czynnościach: lokalizacja przedmiotów, zegary i kalendarze, przypominanie, nawigacja;
– zdrowie i samopoczucie: monitorowanie aktywności, przyjmowanie leków, ćwiczenie pamięci, monitorowanie snu, rehabilitacja, detekcja błądzenia, obsługa aparatury medycznej;
– komunikacja i rozrywka: kontakt z opiekunami, multimedia, kontakt z przyjaciółmi, gry.

W amerykańskich wytycznych [6] dodatkowo wymienia się: transport (wyposażono samochody w systemy bezpieczeństwa) oraz utrzymywanie niezależności w obszarze związanym z żywieniem i higieną.

Nowe technologie zapewne znajdą zastosowanie w prawie wszystkich dziedzinach życia i staną się szansą na poprawę jakości życia wielu osób. Dla osób starszych najważniejsze zagadnienia, które wiążą się z jakością ich życia, dotyczą potrzeb bezpieczeństwa i relacji z bliskimi.

Podstawowe potrzeby osób starszych [14] to: potrzeba przynależności, użyteczności i uznania, niezależności, bezpieczeństwa i satysfakcji życiowej. Czerniawska [za 14] opisuje style życia seniorów, które wynikają z ich głównych aktywności: 1) styl całkowicie bierny, 2) aktywny ruchowo, 3) aktywny społecznie, 4) domocentryczny, 5) pobożny, 6) edukacyjny. Właśnie w tych obszarach użyteczność ICTs mogłaby być największa. Rozwój zainteresowań i korzystania z ICTs we wszystkich wymienionych obszarach musi poprzedzić zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa, która bezpośrednio wiąże się ze stanem zdrowia, stąd istotne są badania w zakresie teleopieki i telemedycyny.

Projekt IONIS

Od 2017 do marca 2020 roku Klinika Geriatrii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego i Instytut Radioelektroniki i Technik Multimedialnych Politechniki Warszawskiej realizowały międzynarodowy projekt badawczy o akronimie IONIS (czyli Indoor and Outdoor NITICSplus Solutions for Dementia Challenges) dotyczący systemu wsparcia osób z zaburzeniami poznawczymi w środowisku domowym i poza domem. Projekt był realizowany przez międzynarodowe konsorcjum składające się z 10 partnerów z 5 krajów: Polski, Rumunii, Słowenii, Szwajcarii i Węgier. Projekt był wdrażany i finansowany w ramach europejskiego programu AAL (Active and Assisted Living), http://www.aal-europe.eu/projects/ionis/. Praca była finansowana przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach umowy nr AAL/Call2016/3/2017 (IONIS).

Cele projektu obejmowały: analizę potrzeb osób w fazie łagodnych zaburzeń poznawczych, analizę problemów doświadczanych przez opiekunów, opracowanie i wdrożenie rozwiązań ICTs oraz projektowanie gotowych produktów lub prototypów urządzeń służących teleopiece. W rezultacie rozwiązania technologiczne miały za cel zwiększyć niezależność w codziennym funkcjonowaniu, poprawić jakość życia, przedłużyć czas życia we własnym domu oraz przedłużyć ogólną codzienną aktywność.

W tym miejscu chcemy opisać niektóre z socjopsychologicznych aspektów korzystania z nowych technologii w ramach projektu IONIS.

Cieniem twoich rąk…

Shadowing jest socjologiczną metodą obserwacji, polegającą na tym, że „niby cień” kroczy się za osobą obserwowaną i uczestniczy w jej codziennych czynnościach [11]. Jest to skuteczna forma weryfikacji informacji zebranych podczas spotkań z respondentami i ich opiekunami. Badanie poprzedzone było wypełnieniem dziennika codziennych czynności i dostarczał bardziej szczegółowych informacji na temat czynności wykonywanych przez monitorowaną osobę oraz środowiska, w którym osoba ta funkcjonuje. Pozwalał wnioskować, które czynności będzie można w przyszłości wspierać lub uprościć przez zastosowanie ICTs.

W pierwszej fazie badania obserwacją objęto 17 osób z czterech krajów. Podczas obserwacji istotne były takie pytania jak:
– Która z codziennych czynności wymaga większego wysiłku?
– Czy dana osoba korzysta ze sprzętu medycznego (np. ciśnieniomierzy, glukometrów)?
– Czy ma problemy z przechowywaniem wyników? Gdzie są przechowywane wyniki?
– Czy osoba ta wykonuje czynności, które mogą oznaczać, że nie jest pewna swojej wiedzy na temat otaczającego ją środowiska? Czy sprawdza zamknięte drzwi, okna?
– Czy osoba korzysta z domowych systemów oświetlenia w sposób niestandardowy? Czy oświetlenie jest wystarczające? Czy używa się go w nocy?
– Czy dana osoba korzysta ze sprzętu domowego (np. żelazka)? Czy dana osoba ma problemy ze znalezieniem przedmiotów? Jakiego rodzaju rzeczy są poszukiwane?
– Jakie ubrania, buty noszone są przez użytkownika? Czy często są zmieniane? Czy osoba ta nosi zegarek, wisiorek itp.?
– Czy mieszkanie jest duże, zagracone, czyste? Ile jest pokoi? Są duże/małe?

Shadowing jest aktywną obserwacją wymagającą dużej uwagi i nakładu czasu. Sesja shadowingu powinna trwać kilka godzin. Badacz musi pozostać biernym obserwatorem, w takim znaczeniu, że nie może przypominać badanemu o ważnych czynnościach codziennych, ani nakłaniać go do jakiejś aktywności. Badany sam decyduje, jak chce spędzić dany czas. Ewentualnie można zachęcać go do dzielenia się swoimi myślami i uczuciami podczas tego działania.

Na podstawie tego badania wyłoniono pięć obszarów, w których należało szukać większych możliwości zastosowania ICTs:
– monitorowanie stanu zdrowia;
– orientacja (wewnątrz, na zewnątrz), poszukiwanie przedmiotów, zakupy, spacer, transport;
 -codzienne czynności: kąpiel, pranie, farbowanie włosów, gotowanie/pieczenie, szycie, prasowanie, sprzątanie/odkurzanie/zamiatanie;
 – czas wolny i rekreacyjne czynności poznawcze: rozwiązywanie krzyżówek, czytanie;
 – dzwonienie/używanie telefonu, używanie urządzeń.

Opracowano kwestionariusz dla respondenta i opiekuna, który stał się podstawą do kolejnej części badania IONIS.

Wypełniamy kwestionariusz

Dobór respondentów, którzy wypełniali kwestionariusz był przypadkowy i wynikał z profilu działania partnerów projektu, np. w Polsce większość stanowili pacjenci poradni geriatrycznej. Osoby badane musiały być starsze niż 60 lat. Mieszkały we własnych domach lub w ośrodkach opieki długoterminowej. Po dokonaniu wstępnej oceny funkcji poznawczych (MMSE), do grupy badanej włączono osoby w fazie łagodnych zaburzeń poznawczych i lekkiego otępienia (czyli uzyskujące wynik w przedziale 19-27 punktów na 30 możliwych). Badaniem objęto łącznie 120 uczestników z czterech krajów (Polska – 20, Rumunia – 20, Słowenia – 44, Węgry – 36) w wieku 63-96 lat (w tym 76 kobiet, tj. 63%).

Kwestionariusz zawierał pytania odnoszące się do: stanu zdrowia (stan wzroku, słuchu), snu, spożywania posiłków, zażywania lekarstw, higieny osobistej, czynności porządkowych, poruszania się w domu i poza domem, akceptacji korzystania z rozwiązań technologicznych.

Wśród czynników socjopsychologicznych, wpływających na korzystanie z ICTs, badano:

  • sposób zamieszkiwania (samotnie/z rodziną/w domu opieki),
  • formę wsparcia: opiekun formalny lub nieformalny,
  • czas i intensywność kontaktu z opiekunem,
  • nastrój badanego,
  • relacje społeczne: częstość spotkań z innymi ludźmi, chęć zwiększenia kontaktu, formy komunikacji z innymi,
  • aktualne użytkowanie urządzeń służących do komunikacji,
  • akceptację urządzeń wspomagających codzienne funkcjonowanie,
  • potencjalny koszt, który zostałby poniesiony w związku z instalacją urządzeń.

Czego się dowiedzieliśmy, czyli wyniki…

Prawie 72% respondentów mieszkało w swoim mieszkaniu w bloku lub w domu jednorodzinnym, 34 osoby zamieszkiwały w domu opieki. Warunki zamieszkania jako bardzo dobre lub dobre zgłaszało 65% respondentów, średnie 30%, zaś złe lub bardzo złe 5%. Osoby, które nie przebywały w domu opieki, korzystały z formalnych opiekunów (16,3%), opieki nieformalnej (61,6%), 33 osoby nie miały opiekuna.

Wyniki badań dotyczące nastroju respondentów pokazały, że 41,7% doświadcza uczucia smutku, niepokoju i napięcia. Spośród badanych 42 osoby (35%) na tyle mocno doświadcza obniżenia nastroju, że odczuwa jego wpływ na codzienne funkcjonowanie.

W tabeli nr 1 przedstawiono dane dotyczące częstotliwości kontaktów z innymi dla wszystkich respondentów oraz dla grupy osób mieszkających w swoich mieszkaniach, a także wyniki przedstawiające chęć zmiany kontaktów i preferowane formy komunikacji.

Tabela 2 przedstawia wyniki dotyczące częstości użytkowania poszczególnych urządzeń, zaś w tabeli 3 cel używania:

Gotowość poniesienia kosztów za instalację i używanie urządzeń deklarowało 58 osób (48,6%). Chęć opłacenia kosztów w ramach abonamentu i ubezpieczenia zdrowotnego zadeklarowało 53 respondentów. 69 osób uważało, że najlepiej byłoby, aby opłaty ponosił sektor publiczny.

Wyniki dotyczące akceptacji urządzeń przez opiekunów i respondentów przedstawiono w tabeli nr 4:

Rozwój teleopieki

W dobie postępu technologicznego zwracamy uwagę na potrzeby seniorów w kontekście używania technologii komunikacyjno-informacyjnych. Technologie ICT rozwijają się w sferze telemedycyny, w sferze teleopieki oraz w obszarze technologicznym, tworząc różne urządzenia monitorujące parametry zdrowia i ułatwiające codzienne funkcjonowanie w domu i poza domem.

Teleopieka rozumiana jako wsparcie udzielane na odległość z wykorzystaniem nowoczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych przyniosła pozytywne rezultaty w Wielkiej Brytanii, zmniejszając liczbę przyjęć o 20% w nagłych przypadkach i redukując o 14% dni noclegowe w jednostkach szpitalnych [12]. Podobne efekty osiągnęła Norwegia. W Niemczech seniorzy korzystają z urządzeń monitorujących określone parametry i przesyłają dane do lekarza prowadzącego. W Polsce teleopieka rozwija się w sektorze prywatnym i wiąże się z dostępnością do elektronicznych czujników, np. w opaskach i wysyłających sygnał do konkretnych odbiorców, a także urządzeń monitorujących parametry różnych funkcji życiowych [12]. W świetle projektu IONIS okazuje się, że teleopieka ma bardzo duże znaczenie zarówno dla osób badanych, jak i ich opiekunów. Co druga osoba deklaruje, że mogłaby potencjalnie opłacać dodatkowy abonament za użytkowanie ICTs.

Z badania IONIS wynika, że dużym zainteresowaniem cieszą się urządzenia monitorujące parametry życiowe, stan zdrowia i lokalizację. Wątpliwości natury etycznej budzi natomiast nadmierne monitorowanie podopiecznych. Część osób realizujących badania IONIS (w tym autorzy pracy) słyszała od respondentów zgłaszane potrzeby zachowania prywatności, zachowania autonomii i niezależności. W tym kontekście niechęć do korzystania z urządzeń technologicznych wynika z potrzeby utrzymania samodzielności i prywatności.

Samotność bez sieci

W kontekście zapotrzebowania na urządzenia ICT wydaje się zasadne zadać trzy podstawowe pytania: Czy seniorzy w ogóle korzystają z internetu? Jakie mają podejście do urządzeń elektronicznych? W jakich obszarach codziennego funkcjonowania osoby starsze najchętniej korzystają z ICT?

Szukając odpowiedzi na te pytania warto przyjrzeć się badaniu CBOS [5] przeprowadzonym w kwietniu 2018 roku w Polsce na próbie liczącej 1140 osób dorosłych. Z internetu korzystało 66% wszystkich badanych dorosłych. O obecności online decydował wiek. Aż ¾ respondentów w wieku powyżej 65 lat nie korzystało z Internetu. Ci zaś, którzy korzystali z internetu, robili to w celu sprawdzenia jakichś informacji np. rozkładu jazdy (83% badanych w tej grupie). Spośród osób korzystających z internetu w wieku 65+, aż 73% korzystało z bezprzewodowego internetu (np. w smartfonach) i spędzali w nim ponad 7 godzin tygodniowo. Wyniki te można uznać za pozytywne i ukazują chęć korzystania z urządzeń. Badania Błachnio i Bulińskiego [4] dotyczące podejścia pacjentów geriatrycznych do teleopieki pokazują, że aż 40% badanych pozytywnie odnosi się do możliwości korzystania z urządzeń mobilnych i elektronicznych, ale zaledwie 10% wyraża takie zapotrzebowanie.

Czy mamy więc prawo oczekiwać od obecnych 80-latków motywacji do korzystania z ICTs? A jeśli tak, to w jakim zakresie? Niektóre badania bardzo pozytywnie opisują zmagania seniorów w procesie informatyzacji, podkreślając jednocześnie wysoki stopień lęku i niepewności w sytuacji braku instrukcji i pomocy zewnętrznej. Pokazanie zalet korzystania z tabletu miało znaczenie w deklarowaniu chęci używania go w przyszłości [20]. Badania amerykańskie i chińskie zgodnie podkreślają, ze w grupie osób 80 lat i więcej, technologie ICTs służą głównie do nawiązywania kontaktów z rodziną. Relacje z sąsiadami nie są tak istotne jak więzi z rodziną i tylko ze względu na te kontakty 80-latkowie używają komputerów [7,17]. Projekt IONIS potwierdził dużą ostrożność w testowaniu przez osoby starsze technologii informacyjno-komunikacyjnych, co koresponduje z danymi międzynarodowymi.

Seniorzy, jeśli już decydują się używać ICTs, to przede wszystkim w celu podtrzymywania kontaktów i to wtedy, gdy nie ma innej możliwości. Z badań IONIS wynika, że wszyscy woleliby spotkać się osobiście.

W kontekście nawiązywania i utrzymywania więzi należy mówić o zaburzeniach nastroju, gdyż to one wynikają często z izolacji i samotności. Ponad 40 osób badanych stwierdziło, że często odczuwają smutek, niepokój i napięcie. Co 3 osoba uznała, ze zmiany nastroju wpływają na ich codzienne funkcjonowanie. Badania pokazują rozpiętość występowania depresji u osób starszych i akcentują trudną prawdę, że w praktyce co druga osoba starsza może mieć objawy depresji [1]. Z obszernych badań polskich w ramach gerontologicznego projektu PolSenior wynika, że wśród osób starszych, w wieku powyżej 65 roku życia, prawie 30% spośród 3916 zbadanych, prezentuje objawy depresji [2]. Tureckie badania przeprowadzone na grupie 913 osób pokazało dodatnią korelację między depresją a samotnością [16]. Badanie IONIS wskazuje dodatkowo preferencje częstotliwości kontaktu z innymi. Spośród osób badanych, co druga osoba nie chciała zmieniać tego kontaktu (3/4 z nich miało codzienny kontakt z innymi), zaś co 3 osoba chciałaby je zwiększyć. Z badań Szatur-Jaworskiej dowiadujemy się, że 70% kobiet oraz prawie tyle samo mężczyzn w wieku powyżej 65 lat kontaktuje się więcej niż 1 raz w miesiącu ze swoimi dziećmi lub wnukami [18].

Motywacja

Seniorzy zmotywowani do korzystania z urządzeń ICTs w celu podtrzymywania kontaktu wyrażają swoją aprobatę i dostrzegają użyteczność tych urządzeń, ale faktyczne użytkowanie innych, prostszych narzędzi było rzadsze.

Znaczna większość uznawała korzyści płynące z użytkowania takich urządzeń jak: urządzenie do detekcji upadków, urządzenie do odnajdywania przedmiotów, do monitorowania ruchu, do lokalizacji na zewnątrz, do monitorowania snu, monitorowania parametrów zdrowia, osobisty kalendarz, urządzenie do przypominania o wzięciu lekarstw.

Ponad połowa uczestników badania wyrażała pozytywną ocenę i znaczenie poszczególnych technologicznych rozwiązań, ale były to deklaracje, które nie przekładały się na realne zapotrzebowanie. Okazało się bowiem, że poza telefonem, z którego korzysta prawie 80% badanych oraz TV z pilotem (prawie 100%), niewiele osób korzysta z komputera (ponad 20%) i z tabletu (5%). Natomiast korzystając z tych urządzeń, tylko 20% używa telefonów do pisania i odczytywania SMS, a zaledwie 4% do gier komputerowych.

Opiekunowie osób starszych zwracają uwagę przede wszystkim na bezpieczeństwo swoich podopiecznych. Chętnie korzystaliby z urządzeń monitorujących stan zdrowia oraz lokalizację podopiecznych. Najbardziej skłonni byliby wykorzystywać urządzenie do detekcji upadków (ponad 91%) i do znajdowania przedmiotów (prawie 80%). Najmniejszym zainteresowaniem cieszyłby się czujnik ruchu (65% spośród wszystkich badanych).

Badania IONIS pokazują więc, że wśród badanych, wybór urządzeń ICT ogranicza się do nawiązywania kontaktu, a nie jest podyktowany chęcią uczynienia swojej codzienności łatwiejszej lub ciekawszej. Nowe technologie nie są przecież używane tylko w celu utrzymania relacji. Przykładowo w Holandii i we Włoszech projekt ChefMySelf służy poprawie nawyków zdrowego żywienia przy zachowaniu możliwości widzenia innych uczestników, a w Hiszpanii, Finlandii i Austrii funkcjonuje aplikacja ASSISTANT, która jest dostępna na smartfonach i komputerach, a która służy orientacji w terenie i dostarcza informacji o długości podróży, możliwych przesiadkach i przeszkodach, powiadamia kiedy należy wysiąść [8]. Być może, gdyby wspominane wyżej aplikacje wprowadzono na rynek Polski, zainteresowanie takimi urządzeniami trochę by wzrosło. Wzrost ten jednak byłby niewielki, skoro wśród zbadanych seniorów, z internetu korzysta zaledwie co piąty respondent [5].

Oczywiście ograniczeniem badania w ramach projektu IONIS była mała liczba osób do niego zakwalifikowanych, gdyż przedstawione badania stanowiły tylko niewielki element programu badawczco-rozwojowego IONIS.

Wnioski

  1. Spośród czynników wpływających na używanie ICTs największe znaczenie mają relacje międzyludzkie i uczestnicy badania najchętniej korzystają z urządzeń w celu nawiązywania i podtrzymywania kontaktów.
  2. Rozrywkowe lub edukacyjne zastosowania Internetu ma rolę drugorzędną.
  3. Korzystanie z ICTs jest przez uczestników rozważane w kontekście potrzeby zachowania prywatności.
  4. Opiekunowie osób starszych są skłonni do korzystania z różnych technologicznych rozwiązań, przede wszystkim w celu zabezpieczenia zdrowia i życia.
  5. Ograniczeniem stosowania rozwiązań technologicznych nie są warunki mieszkaniowe, jest natomiast koszt użytkowania, który nie powinien być większy niż miesięczna opłata za abonament telefoniczny.
  6. Istotnym aspektem wdrażania rozwiązań ICTs jest adresowanie rozdźwięku między deklarowanym zainteresowaniem użytkowaniem, a faktycznym korzystaniem z urządzeń. Jednym z istotnych czynników jest odpowiednie przygotowanie seniorów do korzystania z nowych technologii. Oferowanie pisemnej instrukcji, bez osobistego zaangażowania, znacznie zmniejsza szanse na opanowanie obsługi i zainteresowanie danym urządzeniem.

/

Kontakt do autorki: monika.szymanska2021@gmail.com

Piśmiennictwo:

  1. Babiarczyk B, Schlegel-Zawadzka M, Turbiarz A. (2013), Ocena częstości występowania objawów depresji w populacji osób powyżej 65. roku życia, „Med. Og Nauk Zdr.”,  19(4), s.  453–457.
  2. Broczek K., Mossakowska M., Szybalska A., Kozak-Szkopek E., Ślusarczyk P., Wieczorowska-Tobis K., Parnowski T. (2012), Występowanie objawów depresyjnych u osób starszych, [w:] Mossakowska M., Więcek A., Błędowski P. (red.), Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce,  Termedia, Poznań,  s: 123-136.
  3. Bossen A. L., Pringle Specht K. J., McKenzie S. E. (2009), Needs of People With Early-Stage Alzheimer’s Disease: Reviewing the Evidence, “Journal of gerontological nursing”, 35, 3, s. 8-15.
  4. Buliński L., Błachnio A. (2017), Health in old age, and patients’ approaches to telemedicine in Poland,  “Annals of Agricultural and Environmental Medicine”, 24, 2, s. 322–328.
  5. CBOS, https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2018/K_062_18.PDF (dostęp: 12.10.2019).
  6. Emerging Technologies to support an aging population (March 2019), https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2019/03/Emerging-Tech-to-Support-Aging-2019.pdf  (dostęp: 15.12.2019).
  7. Fang Y., Chau A.K.C., Wong A., Fung H.H., Woo J., (2018), Information and communicative technology use enhances psychological well-being of older adults: the roles of age, social connectedness, and frailty status,  “Aging Ment Health” 22, 11, s. 1516-1524.
  8. Koperski Ł. (2017), Zmiana społeczna a technologie w procesie wspomagania osób starszych- wybrane rozwiązania europejskie.„Gerontologia Polska”, 25, s.128-133.
  9. Magdziak-Grabowska M. (2011),Współczesne technologie a komfort życia osób starszych, „Czasopismo techniczne. Architektura”, 108, 2-A/1, s. 133-140.
  10. Malla R. (2014), Information and Communication Technology among Eldery: a Literature Review,“Arcada-Nylands svenska yrkeshögskola” https://www.theseus.fi/handle/10024/85873, (dostęp: 05.2020).
  11. McDonald S. (2005),  Studying Actions in Context: A Qualitative Shadowing Method for Organisational Research, “ Qualitative Research; SAGE journal”, 5, 4, 1, s. 455-473.
  12. Osman T., Zabielska P., Paszkiewicz M., Karakiewicz-Krawczyk K., Jurczak A., Włodarska J., Karakiewicz B. (2018), Kierunek rozwoju teleopieki w Polsce na tle doświadczeń Wielkiej Brytanii, Norwegii i Niemiec- wstęp do dyskusji, „Gerontologia Polska”, 26, s. 299-306.
  13. Osvath P., Kovacs A., Boda- Jorg A., Tenyi T., Fekete S., Voros V. (2018),  The Use of Information and Communication Technology in Elderly and Patients with Dementia,  “Journal of Gerontology and Geriatrics Research, 7,3.DOI: 10.4172/2167-7182.1000475.
  14. Pikuła N. (2015), Poczucie sensu życia. Inspiracje do edukacji w starości, „Impuls”, Kraków.
  15. Pinto-Bruno A. C., García-Casal A., Csipke E., Jenaro-Río C., Franco-Martín M., (2017), ICT-based Applications to Improve Social Health and Social Participation in Older Adults With Dementia. A Systematic Literature Review, “Aging and mental health”, 21, 1, s. 58-65.
  16. Rukuye A., Ümmühan A., Behice E., Hatice Ö., Hakime A. (2012),  Relationship between depression and loneliness in elderly and examination of influential factors,  “Archives of gerontology and geriatrics”,55, 3, s. 548:554.
  17. Sims T., Reed A.E., Carr D.C. (2017), Information and Communication Technology Use Is Related to Higher Well-Being Among the Oldest-Old,  “The Journal of  Gerontology”, B, 72, 5, s. 761-770.
  18. Szatur-Jaworska B. (2012),  Sytuacja rodzinna i więzi rodzinne ludzi starych i osób na przedpolu starości, [w:] Mossakowska M., Więcek A., Błędowski P. (red.), Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce,  Termedia, Poznań,  s. 419-448. 
  19. Turner K. McGee-Lennon M. (2013), Advances in telecare over the past 10 years. “Smarts homecare technology and Telehealth”, 1, s. 21-34.
  20. Vaportzis E., Clausen M.G., Gow A. (2017), Older Adults Perceptions of Technology and Barriers to Interacting with Tablet Computers: A Focus Group Study, “Frontiers of Psychology”,4,8.