TEORIA I PRAKTYKA

Tomasz Szafrański

Powstanie punktów zgłoszeniowo-koordynacyjnych (PZK) jest jednym z najbardziej istotnych elementów wprowadzanej reformy psychiatrii środowiskowej. Ich podstawową funkcją jest zlikwidowanie bariery wejścia do systemu ochrony zdrowia psychicznego.

PZK umożliwiają szybki kontakt świadczeniobiorcy ze specjalistą zdrowia psychicznego, wstępne rozpoznanie potrzeb zdrowotnych, jak też socjalnych, określenie stopnia ich pilności, udzielanie wsparcia i zapewnienie realizacji odpowiednich działań w ramach centrum zdrowia psychicznego (CZP) oraz w przypadkach tego wymagających w zakresie pomocy społecznej.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie programu pilotażowego w CZP – każde centrum w ramach poradni zdrowia psychicznego organizuje punkty zgłoszeniowo-koordynacyjne (PZK). Jeden taki punkt powinien maksymalnie obejmować swoim działaniem 80 tysięcy świadczeniobiorców powyżej 18 roku życia. PZK powinny udzielać pomocy co najmniej od poniedziałku do piątku, poza dniami ustawowo wolnymi od pracy, w godzinach od 8:00 do 18:00.

Szczegółowe zadania PZK to:
1) udzielanie informacji o zakresie działania centrum i możliwości uzyskania świadczeń opieki zdrowotnej;
2) przeprowadzenie wstępnej oceny potrzeb zdrowotnych osób zgłaszających się do PZK, uzgodnienie wstępnego planu postępowania terapeutycznego oraz udzielenie możliwego wsparcia w zakresie ustalonych potrzeb;
3) uzgodnienie terminu przyjęcia i wskazanie miejsca uzyskania niezbędnego świadczenia psychiatrycznego, w przypadkach pilnych nie później niż 72 godziny od zgłoszenia;
4) w przypadkach tego wymagających wskazanie miejsca uzyskania niezbędnego świadczenia z zakresu pomocy społecznej; 5) udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej.

Dotychczasowe doświadczenia z realizacji pilotażu wyraźnie pokazują rewolucyjny wpływ nowego rozwiązania na poprawę w dostępności i skrócenie czasu uzyskania pomocy z zakresu zdrowia psychicznego. Skrócenie czasu do pierwszego kontaktu z profesjonalistą zajmującym się zdrowiem psychicznym (możliwość kontaktu praktycznie natychmiast lub z „dnia na dzień”), ale też dostępność do lekarza psychiatry – w 2019 roku w trzech na cztery Centra Zdrowia Psychicznego przeciętna liczba dni od zgłoszenia się do PZK do kontaktu z lekarzem psychiatrą nie przekraczała jednego tygodnia (wyłączając przypadki pilne)!

Zadania przewidziane dla punktów zgłoszeniowo-koordynacyjnych jasno pokazują, że utworzenie PZK nie polega tylko na zmianie nazwy rejestracji PZP oraz ustaleniu i udzieleniu informacji o terminie świadczenia. Właściwe funkcjonowanie PZK nie jest zatem możliwe jeśli miałyby one działać w oparciu o rejestratorki i sekretarki medyczne. PZK działające w ramach pilotażu mają zapewnioną obsadę psychologów, pielęgniarek, terapeutów środowiskowych, czasami pracowników socjalnych a nawet lekarzy. Ważną składową wpływającą na jakość PZK jest szkolenie i podnoszenie kompetencji personelu, pośród różnych zagadnień szczególnie przydatne wydaje się dostarczenie i rozwijanie umiejętności w zakresie dialogu motywującego i interwencji kryzysowej. Personel PZK powinien mieć możliwość regularnych spotkań zespołu i możliwość regularnej superwizji swojej pracy. Obok wyodrębnienia personelu z dedykowanym czasem pracy w ramach PZK papierkiem lakmusowym właściwego funkcjonowania punktów i możliwości pełnego wykorzystania ich roli jest także wyodrębnienie pomieszczenia (gabinet) PZK, które powinno być łatwo dostępne dla osób zgłaszających się po pomoc.

Każdy PZK powinien posiadać numer telefonu. Wprawdzie dominującą drogą zgłoszenia pozostają zgłoszenia osobiste oraz kontakty telefoniczne, to (o czym przekonaliśmy się w ostatnich miesiącach) niezwykle ważna jest też dostępność drogą elektroniczną. Zatem dedykowany PZK adres e-mail jak również „widoczność” w sieci i mediach społecznościowych (na początku 2020 spośród działających w ramach pilotażu PZK adres e-mail posiadała jedynie 1/3 punktów, większość nie posiadała adresu strony www i nie mogła być zlokalizowana lub była trudna do wyszukania w internecie). Należy pamiętać, że samo utworzenie PZK nie oznacza jeszcze istotnej zmiany i zwiększenia dostępności do opieki psychiatrycznej i psychologicznej, jeżeli nie towarzyszy mu „lokalna kampania informacyjna”.

Tutaj pojawia się kolejne wyzwanie do przezwyciężenia – to oczywiście promocja zdrowia psychicznego i destygmatyzacja i oswajanie kontaktu z CZP. Ważne jest podkreślanie, że jest to forma pomocy BEZPŁATNA! Wszystkie takie informacje przekładają się na zgłaszalność osób z zaburzeniami psychicznymi i zapoczątkowanie korzystania z profesjonalnej pomocy. Szacunkowe dane za rok 2019 pokazywały dużą rozpiętość zgłoszeń do PZK – około 40% PZK odnotowało poniżej 30 zgłoszeń w miesiącu, w większości liczba ta wynosiła 30-100/mc, zaś w około 15% ośrodków przekraczała 100 kontaktów na miesiąc. Wskaźnik oczywiście zależy od populacji objętej opieką. Jakiej liczby zgłoszeń powinniśmy się zatem spodziewać? Dane epidemiologiczne mówią, że średnie rozpowszechnienie jakichkolwiek problemów zdrowia psychicznego w populacji to około 20%, w tym co najmniej 5% stanowią poważne zaburzenia psychiczne, powodujące znaczny wpływ na funkcjonowanie osób, które ich doświadczają. Z jakiejkolwiek formy pomocy profesjonalnej korzysta mniej niż 2/3 osób z poważnymi zaburzeniami i tylko 25-45% osób potrzebujących ogółem. Podsumowując, w pełni „operacyjnym” i „widocznym” w lokalnej społeczności PZK, obejmującym swoim działaniem populację 80 tysięcy świadczeniobiorców powyżej 18 roku życia, spodziewana liczba kontaktów ze strony osób z zaburzeniami psychicznymi i ich bliskich nie powinna być mniejsza niż 80- 120 zgłoszeń w miesiącu (taki wskaźnik wydaje się odpowiadać tylko podstawowym potrzebom takiej populacji objętej opieką CZP).