TEORIA I PRAKTYKA

Prof. Jacek Wciórka

/

W ramach programu pilotażowego aktualnie w Polsce działa 29 centrów zdrowia psychicznego (CZP). Kolejnych 5 centrów wskazanych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia czeka na podpisanie umów z NFZ. W czasie epidemii wszystkie CZP kontynuowały działalność.

Pięć z Centrów Zdrowia Psychicznego realizowało swe zadania obok zadań nałożonych w związku z udziałem w systemie szpitali jednoimiennych. Podpisywanie nowych umów uczestnictwa w pilotażu na czas epidemii odłożono. Poniższa zwięzła informacja o funkcjonowaniu CZP w czasie trwania epidemii powstała na podstawie krótkiej ankiety rozesłanej przez Biuro Pilotażu.

Punkty Zgłoszeniowo-Koordynacyjne (PZK)

W opinii respondentów, PZK realizują rodzaj łatwo dostępnej pomocy, szczególnie oczekiwany w warunkach epidemii, szybko eliminujący bezradność, niepewność i lęk o siebie lub bliskich. PZK szybko wykształciły zasady wykorzystania systemów teleinformatycznych do informowania, wstępnego wsparcia i koordynowania dalszej pomocy, z zachowaniem możliwości bezpośredniego kontaktu w przypadkach naglących lub w przypadkach niemożności wykorzystania zdalnych form kontaktu. Tylko w pojedynczych przypadkach podjęto decyzje o czasowym ograniczeniu godzin dostępności PZK, w związku z problemami kadrowymi. W dotychczasowej fazie epidemii liczba zgłoszeń do PZK na ogół nie rosła znacząco, choć w niektórych raportach taki wzrost odnotowano, co mogło się wiązać z niedostępnością innych kanałów informacji i wsparcia w systemie opieki psychiatrycznej poza CZP albo z zablokowaniem ich w konsekwencji zarządzeń przeciwepidemicznych, związanych z tworzeniem szpitali jednoimiennych.

Oddziały całodobowe

Przyjęcia do oddziałów psychiatrycznych zostały ograniczone do wskazań bezwzględnych. Kilku respondentów zanotowało odczuwalne zmniejszenie liczby skierowań, przyjęć i obłożenia na oddziałach psychiatrycznych w okresie epidemii. W kilku raportach wspomniano o przeorganizowaniu systemu przyjmowania pacjentów do oddziałów psychiatrycznych z odrębną ścieżką dla osób z podejrzeniem zakażenia i zapewnieniem jakiejś formy izolacji w oddziale, poza oddziałami w szpitalach jednoimiennych. W kilku CZP wprowadzono zasadę funkcjonowania w 2-3 odrębnych zespołach, wymieniających się zadaniami naprzemiennie. Taka organizacja może zwiększyć odporność na zakłócenia spowodowane np. zachorowaniem lub kwarantanną w obrębie jednego zespołu, ponieważ nie wyklucza z funkcjonowania całości CZP. W zależności od lokalnych uwarunkowań, wprowadzano bezpieczne procedury przyjęcia pacjentów, w niektórych zdecydowano się w tym celu na reorganizację, przemieszczenia lub nawet przebudowę pomieszczeń.

Oddziały dzienne (OD)

Ich działanie zostało zawieszone we wszystkich CZP, co m.in. zalecił Narodowy Fundusz Zdrowia. Pacjentom OD w większości zapewniono w różnym zakresie i z różną częstością podtrzymanie kontaktu z CZP i niezbędne wsparcie w ramach świadczeń ambulatoryjnych, najczęściej teleporad. Pozwala to zachować gotowość wznowienia bardziej bezpośrednich i zespołowych form pomocy terapeutycznej po ustąpieniu ryzyka zakażenia, jak również bezpośredniego kontaktu z pacjentami w sytuacjach, w których kontakt zdalny okazywał się niewystarczający.

Poradnie zdrowia psychicznego (PZP)

W większości CZP pomoc ambulatoryjną realizowano głównie za pośrednictwem systemów teleinformatycznych (telefonicznie, rzadziej poprzez pocztę elektroniczną czy komunikatory wideo). Ułatwiała to możliwość korzystania z e-recept i e-zwolnień. Na odstępstwa od tej zasady decydowano się głównie w odniesieniu do pacjentów pierwszorazowych lub sygnalizujących szczególne trudności albo wymagających podania leków w postaci depot.

Zespoły leczenia środowiskowego (ZLŚ)

Czynny charakter realizowanej przez ZLŚ opieki wymaga częstszego i bardziej regularnego kontaktu z pacjentami, w czasie epidemii realizowanego głównie za pośrednictwem systemów teleinformatycznych. Wyjątkiem była głównie konieczność podawania leków depot, ale wizyty domowe realizowano też w sytuacji innych niezbędnych potrzeb pacjentów.

Wydaje się, że w sytuacji nadzwyczajnych okoliczności związanych z epidemią CZP charakteryzuje łatwość szybkiego dostosowania sposobu funkcjonowania i wykorzystania zasobów kadrowych do nowych okoliczności, nowych potrzeb i nieprzewidywanych ograniczeń. Te wyróżniające się możliwości funkcjonowania CZP są osiągalne dzięki nieskrępowaniu sztywnymi harmonogramami i warunkami udzielania świadczeń występujących w tradycyjnych rozwiązaniach systemowych. Wymuszone przez epidemię ograniczenie przyjęć szpitalnych do wskazań bezwzględnych sugeruje, że realne potrzeby hospitalizacji psychiatrycznej mogą być mniejsze, pod warunkiem rozbudowania i upowszechnienia alternatywnych form pomocy. Dobrze funkcjonująca opieka środowiskowa sprzyja dobremu rozeznaniu potrzeb pacjentów i ich warunków życia, co sprawia, że nawet w sytuacji nadzwyczajnej, jak epidemia, nie ma nadmiaru zaskoczenia, a znane i dostępne są już kanały i sposoby reagowania. Istotną rolę odgrywa nowy sposób finansowania CZP (ryczałt na populację), który zapewnia bezpieczną stabilność finansową i umożliwia skupienie działań na poszukiwaniu adekwatnych rozwiązań w odpowiedzi na wyzwania związane z epidemią.

Wśród istotnych problemów wskazywano na trudne do przewidzenia i przeciwdziałania ubytki kadrowe związane ze zwolnieniami chorobowymi, opieką nad dziećmi, objęciem kwarantanną i, zwłaszcza w początkowym okresie, z lękowymi postawami pracowników; na obciążającą konfrontację z koniecznością działania w zupełnie nowych warunkach organizacyjnych (zwłaszcza CZP w podmiotach jednoimiennych); na nienadążanie lub niejasność zaleceń dotyczących organizacji pomocy w warunkach epidemii; na skutki niesolidarnych działań innych podmiotów leczniczych.

Przed nami czas refleksji, wniosków i przygotowania zasad, które mogą posłużyć w przypadku prawdopodobnych kolejnych fal epidemii.

/

Prof. Jacek Wciórka, przewodniczący Rady do spraw Zdrowia Psychicznego przy Ministerstwie Zdrowia, wieloletni pracownik Instytutu Psychiatrii i Neurologii, jeden z inicjatorów transformacji systemu opieki psychiatrycznej ze skoncentrowanej na izolacji w szpitalach na rzecz rozwijania leczenia środowiskowego